masiva06
02.03.08, 23:44
RAZİ NİHAN ile MAHI FİRÛZ HİKÂYESİ’NİN
MOTİF İNCELEMESİ
1. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Razi Nihan ile Mahı Firûz Hikâyesi’nin bütün varyantlarında, ilk olarak “çocuğu olmayan padişah motifi” karşımıza çıkar. Çocuğu olmayan padişah motifini Tahir ile Zühre, Mahmut ile Nigâr ve Kerem ile Aslı, Şah İsmail hikâyelerinde de görmemiz mümkündür. Aslında bu motif diğer motiflerin oluşmasını sağlayan bir yapıya sahiptir. Zira bu motifin hemen ardından, Hızır’ın veya dervişin yardımıyla padişahın çocuğu dünyaya gelir. Dünyaya yeni gelen kahramana ad konulmasında, yine bu derviş ya da Hızır karşımıza çıkacaktır.
Adaletli ve zengin padişah, çocuğu olmadığı için çok üzgündür. Bir gün kendisi gibi çocuksuz olan vezirini yanına alır, kıyafet değiştirerek dertlerine çare aramaya çıkarlar. Bu motif Dede Korkut Hikâyeleri’nde de karşımıza çıkmaktadır.
2. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Bu epizotta, çocuğu olmayan padişah motifine bağlı olarak “realist rüya motifi” karşımıza çıkmaktadır. Padişah yolda giderken bir dervişle karşılaşır. Derviş onun padişah olduğunu bilir. Bunun üzerine padişah dervişi alır ve sarayına getirir. Bir gece rüyasında dervişi görür. Bu derviş çocuğu olmasını istiyorsa, bir cami ve çeşme yaptırmasını söyler. Padişah uyandıktan sonra rüyayı dervişe yorumlatır. Derviş de aynı yorum yapınca cami ve çeşme yapımını başlatır. Aradan çok zaman geçmeden karısı hamile kalır.
Yine padişahın rüyasında dervişin girmesi “yardımcı mukaddes adam motifi” dir. Padişah çocuğu olduktan sonra “kırk gün kırk gece” kutlamalar yapar. Kırk gün kırk gece, halk hikâyelerinde ve masallarda karşımıza sıkça çakan bir motiftir. Bir olayı (düğün, kazanılmış bir zafer v.b.) kutlamak için “kırk gün kırk gece” eğlence düzenlenir, şölen yapılır.
3. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Kahramanın doğumuna vesile olan derviş, burada da kahramana ad verilirken karşımıza çıkmaktadır (ad verme motifi). Hikâyede, kahramanın her başı sıkıştığında yardımına koşan bu yardımcı mukaddes adam aslında Hızır’dır (Hızır motifi). Kahramana, daha sonra bir eğitim alması için bir hoca bulunur. Razi Nihan iyi bir eğitim alır. Kur’an’ı hatmeder.
4. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Razi Nihan eğitimine devam ederken, bir gece rüyasında bir derviş girer. Derviş ona, kendisini bekleyen bir kız kısmeti olduğunu haber verir (geleceği önceden takdir edilen kahraman motifi). Razi Nihan gördüğü rüyayı hocasına anlatır. Ancak hocası, kız almak için yaşının küçük olduğunu ve dersleriyle ilgilenmesi gerektiğini söyler. Razi Nihan da bu konuyu başka kimseye açmaz. Ertesi gece Razi Nihan’a, aynı derviş rüyasında bir kız gösterir ve bu kızın, Hint şahının kızı olduğunu söyler. Bunlara aşk badesini içirir. Bu, hikâyenin akışını sağlayacak “rüyada âşık olma motifi”dir. Bilindiği gibi âşıklar, şairlik ve saz çalma yeteneklerini, halk hikâyelerinde bu motifle kazanmaktadırlar. Bu hikâyeler; Âşık Garip, Kirmanşah, Elif ve Mahmut v.b. olarak sayılabilir.
5. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Bu epizotta, “rüyada âşık olma motifi”ne bağlı olarak “aşk hastalığına yakalanma motifi” karşımıza çıkmaktadır. Kahraman bu hastalığın etkisiyle saz çalmaya ve türkü söylemeye başlayacaktır. Aynı durum Mahı Firûz’da da görülecektir. Ancak durumunu kimseye açamayan Mahı Firûz’un saz çalması ve şiir söylemesi babasının çok hoşuna gidecektir. Bu nedenle Hint şahı, kızını yanından hiç ayırmayacaktır. Böylece iki âşık birbirlerinin aşkıyla yanmaya başlar. Razi Nihan’ın bu durumu kısa zamanda saray tarafından fark edilir. Önce annesine, sonra da babasına ve meclise aşkını anlatan şiirler söyler (sevginin türkü ile belirtilmesi motifi). Razi Nihan meclisin önünde söylediği şiirlerle aynı zamanda âşıklığını kanıtlamış olur (bir kıza âşık olan bir erkeğin hünerlerini imtihanla göstermesi motifi).
Âşık olduğunu kanıtlayan Razi Nihan babasından bir çare beklemektedir. Kandehar padişahı, vezirlerin yardımıyla Hint şahına bir mektup yazarak kızı isterler (dünür olma motifi). Bu motifin ardından Hint şahının, teklife “Oğlunuzu bu tarafa gönderirseniz bu iş olur, yoksa başka türlü olmaz” Cevabını vermesi ile Kandehar padişahı savaş ilan etmek ister. Razi Nihan buna engel olur. Bu hikâyede, Mahı Firûz’un babası sevgililerin kavuşmasını engelleyen bir tip olarak karşımıza çıkmaktadır.
Razi Nihan, ancak aşk ateşiyle yanmakta ve sevgilisinin yanına gitmeyi istemektedir. Bunun için sevgilisi Mahı Firûz’a bir mektup yazar (sevgililerin haberleşmesi motifi). Bu motif Âşık Garip, Hurşit ile Mahımihrî, Kerem ile Aslı hikâyelerinde de görülmektedir. Razi Nihan bu mektubu bir kişiyle gönderir (yardımcı insan motifi). Mahı Firûz; kızdan aldığı mektupla, onun yanına gitmek için babasından izin ister. Ancak babası buna izin vermez. Razi Nihan’a bu sözleri bir daha söylemeyi yasaklar.
Sevgilisinin yanına gitmesi yasaklanan Razi Nihan’ın imdadına Hızır yetişir. Razi Nihan’ın babasının rüyasına Hızır girer. Kandehar padişahına, oğluna kızın yanına gitmesi için izin vermesini söyler. Bu “realist rüya motifi”dir. Yine padişahın rüyasına derviş ya da Hızır’ın girmesi de “Hızır motifi”dir.
Bu rüyaya bağlı olarak padişah, oğluna kızın yanına gitmesi için izin verir (gurbete çıkma motifi). Razi Nihan; birkaç yardımcı ile yola çıkar, gittiği yerlerde âşıklığını kanıtlamak için çeşitli vesilelerle şiirler söyler ve bir âşıkla karşılaşır (âşıklığını kanıtlamak için yapılan imtihana ilgili motif).
6. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Razi Nihan uzun bir yolculuktan sonra Hindistan’a ulaşır. Yaşlı bir kadın aracılığı ile sevgilisine mektup gönderir (yardımcı yaşlı kadın motifi).
Mahı Firûz da Razi Nihan’a bir mektup yazar. Razi Nihan da Mahı Firûz’dan aldığı cevap üzerine Hint şahına bir methiye yazar. Bu şiirle saraya davet edilir. Padişahın isteğiyle şiirler söyler. Padişah Razi Nihan’ın şiirlerin çok beğenir. Razi Nihan’ın saraya gerçek kimliği ile değil de âşık kimliği ile girmesi, “kıyafet değiştirme motifi”dir. Hint şahı Razi Nihan’ı güzel şiir okuduğu için has şairi yapar (mükâfatlandırılmış işler motifi).
Razi Nihan’ın şiirlerini kasrardından dinleyen Mahı Firûz, babasından bu aşığı dinlemek için izin ister. Hareme gelen Razi Nihan şiirlerini söyler. Mahı Firûz daha fazla dayanamayıp perdenin ardından çıkar. İki sevgili birbirlerini görünce heyecandan düşüp bayılır (sevgililerin karşılaşması motifi). Bu durumu gören bir hizmetkâr padişaha haber verir. Bunun üzerine padişah, Razi Nihan’ın kim olduğunu anlar ve Razi Nihan’ın öldürülmesi için cellâtlara emir verir. Hint şahının bu şekilde davranması “zalim baba motifi” olarak karşımıza çıkar. Mahı Firûz babasına durumu anlatarak Razi Nihan’ı kurtarmak ister. Ancak padişah Razi Nihan’ın yedi yıl zindanda kalmasını emreder (yedi sayısı formilistik sayıdır).
7. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Mahı Firûz, zindana atılan Razi Nihan’ın aşkına dayanamayıp kıyafet değiştirir ve zindana gider (sevgilisini kurtarmak için kıyafet değiştirerek dolaşan kimse motifi).
8. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Hızır’ın yardımıyla zindandan çıkan sevgililer; yine onu yardımıyla Horasan’a, memleketlerine dönerler. Kahramanların memleketlerine döndükten sonra “kırk gün kırk gece” düğünleri yapılır. “Hızır motifi” de pek çok Türk halk hikâyesinde karşımıza çıkar. Kırk gün kırk gece yine halk hikâyelerimizde sıkça karşımıza çıkan bir motiftir.
DEĞERLENDİRME
Daha önce de belirtmiş olduğumuz üzere, “Razi Nihan ile Mahı Firûz” isimli halk hikâyesini; epizot, motif, teşekkül meselesi ve zamanı olmak üzere inceledik.
Bu incelemenin sonucunda; kahramanın doğumu, ailesi, âşık olması, başından geçen olaylar ve düğün gibi epizotların, bütün Türk halk hikâyelerinde görülen özellikleri yansıttığı görülmektedir. Motif bakımından da zengin olan hikâyede, masalla ilgili motifler de karşımıza çıkmaktadır. Razi Nihan’ın babasının Kandehar, Mahı Firûz’un babasının da Hint şahı olması ve kahramana zor anlarında dervişin yardımcı olması gibi motifler masallarda sıkça görülen motiflerdir. Hikâyede tespit edilen bu motiflerle hikâyenin masal kaynaklı olduğu kabul edilebilir. Razi Nihan ile Mahı Firûz Hikâyesi; şekli ve yapısal özellikleri bakımından “biyografik halk hikâyesi”dir. Hikâye, konusu bakımından kahramanı muhayyel bir aşk hikâyesidir. Yine hikâye bir âşık tarafından 17. yüzyıldan sonraki bir dönemde tasnif edilmiş ve farklı varyantları değişik yazar ve kitapevleri tarafından yayımlanmıştır.
HAZIRLAYAN VE SUNAN ABDULLAH CANSIZ
MOTİF İNCELEMESİ
1. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Razi Nihan ile Mahı Firûz Hikâyesi’nin bütün varyantlarında, ilk olarak “çocuğu olmayan padişah motifi” karşımıza çıkar. Çocuğu olmayan padişah motifini Tahir ile Zühre, Mahmut ile Nigâr ve Kerem ile Aslı, Şah İsmail hikâyelerinde de görmemiz mümkündür. Aslında bu motif diğer motiflerin oluşmasını sağlayan bir yapıya sahiptir. Zira bu motifin hemen ardından, Hızır’ın veya dervişin yardımıyla padişahın çocuğu dünyaya gelir. Dünyaya yeni gelen kahramana ad konulmasında, yine bu derviş ya da Hızır karşımıza çıkacaktır.
Adaletli ve zengin padişah, çocuğu olmadığı için çok üzgündür. Bir gün kendisi gibi çocuksuz olan vezirini yanına alır, kıyafet değiştirerek dertlerine çare aramaya çıkarlar. Bu motif Dede Korkut Hikâyeleri’nde de karşımıza çıkmaktadır.
2. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Bu epizotta, çocuğu olmayan padişah motifine bağlı olarak “realist rüya motifi” karşımıza çıkmaktadır. Padişah yolda giderken bir dervişle karşılaşır. Derviş onun padişah olduğunu bilir. Bunun üzerine padişah dervişi alır ve sarayına getirir. Bir gece rüyasında dervişi görür. Bu derviş çocuğu olmasını istiyorsa, bir cami ve çeşme yaptırmasını söyler. Padişah uyandıktan sonra rüyayı dervişe yorumlatır. Derviş de aynı yorum yapınca cami ve çeşme yapımını başlatır. Aradan çok zaman geçmeden karısı hamile kalır.
Yine padişahın rüyasında dervişin girmesi “yardımcı mukaddes adam motifi” dir. Padişah çocuğu olduktan sonra “kırk gün kırk gece” kutlamalar yapar. Kırk gün kırk gece, halk hikâyelerinde ve masallarda karşımıza sıkça çakan bir motiftir. Bir olayı (düğün, kazanılmış bir zafer v.b.) kutlamak için “kırk gün kırk gece” eğlence düzenlenir, şölen yapılır.
3. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Kahramanın doğumuna vesile olan derviş, burada da kahramana ad verilirken karşımıza çıkmaktadır (ad verme motifi). Hikâyede, kahramanın her başı sıkıştığında yardımına koşan bu yardımcı mukaddes adam aslında Hızır’dır (Hızır motifi). Kahramana, daha sonra bir eğitim alması için bir hoca bulunur. Razi Nihan iyi bir eğitim alır. Kur’an’ı hatmeder.
4. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Razi Nihan eğitimine devam ederken, bir gece rüyasında bir derviş girer. Derviş ona, kendisini bekleyen bir kız kısmeti olduğunu haber verir (geleceği önceden takdir edilen kahraman motifi). Razi Nihan gördüğü rüyayı hocasına anlatır. Ancak hocası, kız almak için yaşının küçük olduğunu ve dersleriyle ilgilenmesi gerektiğini söyler. Razi Nihan da bu konuyu başka kimseye açmaz. Ertesi gece Razi Nihan’a, aynı derviş rüyasında bir kız gösterir ve bu kızın, Hint şahının kızı olduğunu söyler. Bunlara aşk badesini içirir. Bu, hikâyenin akışını sağlayacak “rüyada âşık olma motifi”dir. Bilindiği gibi âşıklar, şairlik ve saz çalma yeteneklerini, halk hikâyelerinde bu motifle kazanmaktadırlar. Bu hikâyeler; Âşık Garip, Kirmanşah, Elif ve Mahmut v.b. olarak sayılabilir.
5. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Bu epizotta, “rüyada âşık olma motifi”ne bağlı olarak “aşk hastalığına yakalanma motifi” karşımıza çıkmaktadır. Kahraman bu hastalığın etkisiyle saz çalmaya ve türkü söylemeye başlayacaktır. Aynı durum Mahı Firûz’da da görülecektir. Ancak durumunu kimseye açamayan Mahı Firûz’un saz çalması ve şiir söylemesi babasının çok hoşuna gidecektir. Bu nedenle Hint şahı, kızını yanından hiç ayırmayacaktır. Böylece iki âşık birbirlerinin aşkıyla yanmaya başlar. Razi Nihan’ın bu durumu kısa zamanda saray tarafından fark edilir. Önce annesine, sonra da babasına ve meclise aşkını anlatan şiirler söyler (sevginin türkü ile belirtilmesi motifi). Razi Nihan meclisin önünde söylediği şiirlerle aynı zamanda âşıklığını kanıtlamış olur (bir kıza âşık olan bir erkeğin hünerlerini imtihanla göstermesi motifi).
Âşık olduğunu kanıtlayan Razi Nihan babasından bir çare beklemektedir. Kandehar padişahı, vezirlerin yardımıyla Hint şahına bir mektup yazarak kızı isterler (dünür olma motifi). Bu motifin ardından Hint şahının, teklife “Oğlunuzu bu tarafa gönderirseniz bu iş olur, yoksa başka türlü olmaz” Cevabını vermesi ile Kandehar padişahı savaş ilan etmek ister. Razi Nihan buna engel olur. Bu hikâyede, Mahı Firûz’un babası sevgililerin kavuşmasını engelleyen bir tip olarak karşımıza çıkmaktadır.
Razi Nihan, ancak aşk ateşiyle yanmakta ve sevgilisinin yanına gitmeyi istemektedir. Bunun için sevgilisi Mahı Firûz’a bir mektup yazar (sevgililerin haberleşmesi motifi). Bu motif Âşık Garip, Hurşit ile Mahımihrî, Kerem ile Aslı hikâyelerinde de görülmektedir. Razi Nihan bu mektubu bir kişiyle gönderir (yardımcı insan motifi). Mahı Firûz; kızdan aldığı mektupla, onun yanına gitmek için babasından izin ister. Ancak babası buna izin vermez. Razi Nihan’a bu sözleri bir daha söylemeyi yasaklar.
Sevgilisinin yanına gitmesi yasaklanan Razi Nihan’ın imdadına Hızır yetişir. Razi Nihan’ın babasının rüyasına Hızır girer. Kandehar padişahına, oğluna kızın yanına gitmesi için izin vermesini söyler. Bu “realist rüya motifi”dir. Yine padişahın rüyasına derviş ya da Hızır’ın girmesi de “Hızır motifi”dir.
Bu rüyaya bağlı olarak padişah, oğluna kızın yanına gitmesi için izin verir (gurbete çıkma motifi). Razi Nihan; birkaç yardımcı ile yola çıkar, gittiği yerlerde âşıklığını kanıtlamak için çeşitli vesilelerle şiirler söyler ve bir âşıkla karşılaşır (âşıklığını kanıtlamak için yapılan imtihana ilgili motif).
6. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Razi Nihan uzun bir yolculuktan sonra Hindistan’a ulaşır. Yaşlı bir kadın aracılığı ile sevgilisine mektup gönderir (yardımcı yaşlı kadın motifi).
Mahı Firûz da Razi Nihan’a bir mektup yazar. Razi Nihan da Mahı Firûz’dan aldığı cevap üzerine Hint şahına bir methiye yazar. Bu şiirle saraya davet edilir. Padişahın isteğiyle şiirler söyler. Padişah Razi Nihan’ın şiirlerin çok beğenir. Razi Nihan’ın saraya gerçek kimliği ile değil de âşık kimliği ile girmesi, “kıyafet değiştirme motifi”dir. Hint şahı Razi Nihan’ı güzel şiir okuduğu için has şairi yapar (mükâfatlandırılmış işler motifi).
Razi Nihan’ın şiirlerini kasrardından dinleyen Mahı Firûz, babasından bu aşığı dinlemek için izin ister. Hareme gelen Razi Nihan şiirlerini söyler. Mahı Firûz daha fazla dayanamayıp perdenin ardından çıkar. İki sevgili birbirlerini görünce heyecandan düşüp bayılır (sevgililerin karşılaşması motifi). Bu durumu gören bir hizmetkâr padişaha haber verir. Bunun üzerine padişah, Razi Nihan’ın kim olduğunu anlar ve Razi Nihan’ın öldürülmesi için cellâtlara emir verir. Hint şahının bu şekilde davranması “zalim baba motifi” olarak karşımıza çıkar. Mahı Firûz babasına durumu anlatarak Razi Nihan’ı kurtarmak ister. Ancak padişah Razi Nihan’ın yedi yıl zindanda kalmasını emreder (yedi sayısı formilistik sayıdır).
7. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Mahı Firûz, zindana atılan Razi Nihan’ın aşkına dayanamayıp kıyafet değiştirir ve zindana gider (sevgilisini kurtarmak için kıyafet değiştirerek dolaşan kimse motifi).
8. Epizot ve Bu Epizot Etrafında Gelişen Motifler: Hızır’ın yardımıyla zindandan çıkan sevgililer; yine onu yardımıyla Horasan’a, memleketlerine dönerler. Kahramanların memleketlerine döndükten sonra “kırk gün kırk gece” düğünleri yapılır. “Hızır motifi” de pek çok Türk halk hikâyesinde karşımıza çıkar. Kırk gün kırk gece yine halk hikâyelerimizde sıkça karşımıza çıkan bir motiftir.
DEĞERLENDİRME
Daha önce de belirtmiş olduğumuz üzere, “Razi Nihan ile Mahı Firûz” isimli halk hikâyesini; epizot, motif, teşekkül meselesi ve zamanı olmak üzere inceledik.
Bu incelemenin sonucunda; kahramanın doğumu, ailesi, âşık olması, başından geçen olaylar ve düğün gibi epizotların, bütün Türk halk hikâyelerinde görülen özellikleri yansıttığı görülmektedir. Motif bakımından da zengin olan hikâyede, masalla ilgili motifler de karşımıza çıkmaktadır. Razi Nihan’ın babasının Kandehar, Mahı Firûz’un babasının da Hint şahı olması ve kahramana zor anlarında dervişin yardımcı olması gibi motifler masallarda sıkça görülen motiflerdir. Hikâyede tespit edilen bu motiflerle hikâyenin masal kaynaklı olduğu kabul edilebilir. Razi Nihan ile Mahı Firûz Hikâyesi; şekli ve yapısal özellikleri bakımından “biyografik halk hikâyesi”dir. Hikâye, konusu bakımından kahramanı muhayyel bir aşk hikâyesidir. Yine hikâye bir âşık tarafından 17. yüzyıldan sonraki bir dönemde tasnif edilmiş ve farklı varyantları değişik yazar ve kitapevleri tarafından yayımlanmıştır.
HAZIRLAYAN VE SUNAN ABDULLAH CANSIZ